İslam’da Yetimin Yeri ve Önemi: Ayet ve Hadislerle Yetim Hakkı

İslam dini, toplumun kırılgan kesimlerini korumayı ve onlara adaletle yaklaşmayı imanın ve ahlakın en temel unsurlarından biri saymıştır. Kur’an-ı Kerim’de ve Hadis-i Şeriflerde yetimlerin hakları, mallarının korunması ve onlara sevgiyle yaklaşılması hususunda çok şiddetli uyarılar ve büyük müjdeler yer almaktadır.

Kur’an-ı Kerim’de Yetim Hakları ve Sorumluluklarımız

Yüce Allah, Kur’an-ı Kerim’in birçok ayetinde yetimlerin gözetilmesini, mallarının titizlikle korunmasını ve onlara karşı adaletten ayrılınmamasını emretmektedir:

• Bakara Suresi 83. Ayet:“Hani, biz İsrailoğulları’ndan, “Allah’tan başkasına ibadet etmeyeceksiniz, anne babaya, yakınlara, yetimlere, yoksullara iyilik edeceksiniz, herkese güzel sözler söyleyeceksiniz, namazı kılacaksınız, zekâtı vereceksiniz” diye söz almıştık. Sonra pek azınız hariç, yüz çevirerek sözünüzden döndünüz.”
• Bakara Suresi 177. Ayet:“İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı taraflarına çevirmeniz(den ibaret) değildir. Asıl iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitap ve peygamberlere iman edenlerin; mala olan sevgilerine rağmen, onu yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, (ihtiyacından dolayı) isteyene ve (özgürlükleri için) kölelere verenlerin; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenlerin ve zorda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanlarda (direnip) sabredenlerin tutum ve davranışlarıdır. İşte bunlar, doğru olanlardır. İşte bunlar, Allah’a karşı gelmekten sakınanların ta kendileridir.”
• Bakara Suresi 215. Ayet:“Sana Allah yolunda ne harcayacaklarını soruyorlar. De ki: “Hayır olarak ne harcarsanız o, ana-baba, akraba, yetimler, fakirler ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak ne yaparsanız, gerçekten Allah onu hakkıyla bilir.””
• Bakara Suresi 220. Ayet:“Dünya ve ahiret hakkında düşünesiniz diye böyle yapıyor. Bir de sana yetimleri soruyorlar. De ki: “Onların durumlarını düzeltmek hayırlıdır. Eğer onlara karışıp (birlikte yaşar)sanız (sakıncası yok). (Onlar da) sizin kardeşlerinizdir. Allah bozguncuyu yapıcı olandan ayırır. Allah dileseydi sizi zora sokardı. Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
• Nisa Suresi 2. Ayet:“Yetimlere mallarını verin. Temizi pis olanla (helâli haramla) değişmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katıp yemeyin. Çünkü bu, büyük bir günahtır.”
• Nisa Suresi 3. Ayet:“Eğer, (velisi olduğunuz) yetim kızlar (ile evlenip onlar) hakkında adaletsizlik etmekten korkarsanız, (onları değil), size helâl olan (başka) kadınlardan ikişer, üçer, dörder olmak üzere nikahlayın. Eğer (o kadınlar arasında da) adaletli davranmayacağınızdan korkarsanız o taktirde bir tane alın veya sahip olduğunuz (cariyeler) ile yetinin. Bu, adaletten ayrılmamanız için daha uygundur.”
• Nisa Suresi 6. Ayet:“Yetimleri deneyin. Evlenme çağına (buluğa) erdiklerinde, eğer reşit olduklarını görürseniz, mallarını kendilerine verin. Büyüyecekler (ve mallarını geri alacaklar) diye israf ederek ve aceleye getirerek mallarını yemeyin. (Velilerden) kim zengin ise (yetim malından yemeğe) tenezzül etmesin. Kim de fakir ise, aklın ve dinin gereklerine uygun bir biçimde (hizmetinin karşılığı kadar) yesin. Mallarını kendilerine geri verdiğiniz zaman da yanlarında şahit bulundurun. Hesap görücü olarak Allah yeter.”
• Nisa Suresi 8. Ayet:“Miras taksiminde (kendilerine pay düşmeyen) akrabalar, yetimler ve fakirler hazır bulunurlarsa, onlara da maldan bir şeyler verin ve onlara (gönüllerini alacak) güzel sözler söyleyin.”
• Nisa Suresi 10. Ayet:“Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler, ancak ve ancak karınlarını doldurasıya ateş yemiş olurlar ve zaten onlar çılgın bir ateşe (cehenneme) gireceklerdir.”
• Nisa Suresi 36. Ayet:“Allah’a ibadet edin ve ona hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya, elinizin altındakilere iyilik edin. Şüphesiz, Allah kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez.”
• Nisa Suresi 127. Ayet:“Kadınlar hakkında senden fetva istiyorlar. De ki: “Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor.” Kitapta, kendilerine (verilmesi) farz kılınan (miras)ı vermediğiniz ve evlenmek istediğiniz yetim kızlara, zavallı çocuklara ve yetimlere adil davranmanıza dair, size okunmakta olan âyetler de bunu açıklıyor. Ne hayır yaparsanız şüphesiz Allah onu bilir.”
• En’am Suresi 152. Ayet:“Rüştüne erişinceye kadar yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın. Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın. Biz herkesi ancak gücünün yettiği kadarıyla sorumlu tutarız. (Birisi hakkında) konuştuğunuz zaman yakınınız bile olsa adil olun. Allah’a verdiğiniz sözü tutun. İşte bunları Allah size öğüt alasınız diye emretti.”
• Enfal Suresi 41. Ayet:“Bilin ki, ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin beşte biri mutlaka Allah’a, Peygamber’e, onun yakınlarına, yetimlere, yoksullara ve yolculara aittir. Eğer Allah’a; hak ile batılın birbirinden ayrıldığı gün, (yani) iki ordunun (Bedir’de) karşılaştığı gün kulumuza indirdiklerimize inandıysanız (bunu böyle bilin). Allah her şeye hakkıyla gücü yetendir.”
• İsra Suresi 34. Ayet:“Rüştüne erişinceye kadar, yetimin malına ancak en güzel şekilde yaklaşın, verdiğiniz sözü de yerine getirin. Çünkü söz (veren sözünden) sorumludur.”
• Kehf Suresi 82. Ayet:““Duvar ise şehirdeki iki yetim çocuğa ait idi. Altında onlara ait bir define vardı. Babaları da iyi bir insandı. Rabbin, onların olgunluk çağına ulaşmalarını ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarmalarını istedi. Bunları ben kendi görüşüme göre yapmadım. İşte senin, sabredemediğin şeylerin içyüzü budur.””
• Haşr Suresi 7. Ayet:“Allah’ın, (fethedilen) memleketlerin ahalisinden savaşılmaksızın peygamberine kazandırdığı mallar; Allah’a, peygambere, onun yakınlarına, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir. O mallar, içinizden yalnız zenginler arasında dolaşan bir servet (ve güç) haline gelmesin diye (Allah böyle hükmetmiştir). Peygamber size ne verdiyse onu alın, neyi de size yasak ettiyse ondan vazgeçin. Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz, Allah’ın azabı çetindir.”
• İnsan Suresi 8. Ayet:“Onlar, seve seve yiyeceği yoksula, yetime ve esire yedirirler.”
• Fecr Suresi 17. Ayet:“Hayır, hayır! Yetime ikram etmiyorsunuz.”
• Beled Suresi 16. Ayet:“Yahut şiddetli bir açlık gününde kendisiyle yakınlığı olan bir yetimi yahut yerde sürünen bir yoksulu doyurmaktır.”
• Duha Suresi 6. Ayet:“Seni yetim bulup da barındırmadı mı?”

Hadis-i Şeriflerde Yetimi Kollamanın Müjdesi ve Uyarısı

Hz. Peygamber (S.A.V.) de yetimlerin hamisi olmuş, onları koruyanlara cennette kendisine komşu olma müjdesini verirken, yetim hakkı yiyenleri şiddetle uyarmıştır:

• Buhari (Talak 25):Hz. Sehl İbni Sad (R.A)’dan rivayete göre Rasulullah(صَلَّىاللّٰهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ) : “Ben ve yetimi kollayıp gözetleyen kimse cennette şöyle beraberce bulunacağız”, buyurdu ve işaret parmağıyla orta parmağını biraz açarak işaret etti.
• Müslim (Zühd 42):Hz. Ebu Hüreyre (R.A)’dan bildirildiğine göre Rasulullah (صَلَّىاللّٰهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ )şöyle buyurmuşlardır: “Kendi yetimini veya başkasına ait bir yetimi gözetip kollayan kimseyle ben cennette şöyle yanyana bulunacağız.” Hadisi bize aktaran Malik bin Enes peygamber(صَلَّىاللّٰهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ )’in yaptığı gibi işaret parmağıyla orta parmağını gösterdi.
• Nesai (Sünen İşretün nisa 64):Hz. Ebu Şüreyh Huveylid ibni Amr el Huzai (R.A)’den bildirildiğine göre peygamber صَلَّىاللّٰهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ şöyle buyurdu: “Ey Allahım iki zayıfın, kadın ve yetimin haklarının yenmesinden insanları şiddetle sakındırıyorum.”
• İbn-i Mâce (Edeb 6):Müslümanlar içinde en hayırlı ev; içinde yetime iyi davranılan evdir. Müslümanlar içinde en kötü ev de yetime kötü davranılan evdir.”
• Ebû Mûsa (R.A) / Taberânî (R.A):Allah Resûlü Sallallahu Aleyhi ve Sellem buyurdu: “Sofralarında yetim bulunduran kimselerin sofrasına şeytan asla yaklaşamaz.”
• Tirmizî (Birr 14/1917):“Bir kimse, müslümanların arasında bulunan bir yetimi alarak yedirip içirmek üzere evine götürürse, affedilmeyecek bir suç işlemediği takdirde, Allah Teâlâ onu mutlaka cennete koyar.”
• Buhârî (Edeb 24):“Kim mes’ûliyeti altındaki kız veya erkek yetim çocuğuna iyi davranırsa; o ve ben cennette (şöylece) beraber bulunacağız.” buyurarak iki parmağını yanyana getirmişlerdi.
• İbn-i Mâce (Edeb 6):“Kim üç yetimi yetiştirir, nafakasını temin ederse, sanki ömrü boyu geceleri namaz kılmış, gündüzleri oruç tutmuş ve sabahtan akşama yalın kılıç Allah yolunda cihad etmiş gibi sevap alır. Keza, ben ve o, şu iki parmak gibi cennette kardeş oluruz” buyurmuş ve ardından şehadet parmağı ile orta parmağını birbirine yapıştırmıştır.
• Ebû Dâvûd (Edeb 120, 121):Avf b. Mâlik el-Eşcaî’nin naklettiğine göre, Resûlullah(صَلَّىاللّٰهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ ) şöyle buyurmuştur: “Ben ve (karşılaştığı sıkıntılar ve bakımsızlık yüzünden) yanakları kararmış kadın kıyamet gününde şu ikisi (işaret parmağı ve orta parmak) gibi (yakın) olacağız. O kadın ki kocasının ölümü sebebiyle dul kalır da asil ve güzel olduğu hâlde çocukları yetişinceye ya da ölünceye kadar kendisini yetim çocuklarının bakımına hasreder (ve evlenmez).” Bunu söylerken (Hz. Peygamber’in yaptığı gibi) râvi Yezîd de orta parmağı ile işaret parmağını birleştirerek işaret etti.
• Ahmed b. Hanbel (V, 250):Bir kimse sırf Allah rızâsı için bir yetimin başını okşarsa, elinin dokunduğu her saç teline karşılık ona sevap yazılır…”
• Ahmed b. Hanbel (II, 263, 387):“Eğer kalbinin yumuşamasını istiyorsan fakiri doyur, yetimin başını okşa!” tavsiyesinde bulundu.
• Müslim (Cuma 43) / İbn-i Mâce (Mukaddime 7):“Ben her mü’mine kendi nefsinden daha ileriyim, daha yakınım. Bir kimse ölürken mal bırakırsa o mal kendi yakınlarına âittir. Fakat borç veya yetimler bırakırsa, o borç bana âittir; yetimlere bakmak da benim vazîfemdir.”
• Tirmizî (Zekât 21):“Bize Nebî’nin zekât memuru geldi. Zekâtı zenginlerimizden alıp fakirlerimize verdi. Ben yetim bir çocuktum. Bana da bir deve verdi.”
• Müslim (Fedâilu’s-Sahâbe 12):“Bugün Allah için bir yetim başı okşadınız mı? Bir hasta ziyaretine gittiniz mi? Bir cenâze teşyîinde bulundunuz mu?” diye sorardı.
• Beyhakî (Şuab, VII, 477):Enes (r.a.) şöyle anlatır: Vefâtı esnâsında Resûlullah’ın yanındaydık. Bize üç defâ: “Namaz husûsunda Allah’tan korkun!” dedi. Sonra da şöyle buyurdu: “Emriniz altındaki insanlar hakkında Allah’tan korkun, iki zayıf hakkında Allah’tan korkun: Dul kadın ve yetim çocuk. Namaz husûsunda Allah’tan korkun!” Sonra, “namaz, namaz” diye tekrar etmeye başladı. (Mübârek lisanları söylemez olunca bile) rûh-i mübârekleri çıkıncaya kadar bunu içten içe tekrar edip durdular.
• İbn-i Hanbel (II, 263, 387):“Eğer kalbinin yumuşamasını istiyorsan fakiri doyur, yetimin başını okşa!”
• Nesâî (Vasâyâ 10):“Ey Ebû Zer seni zayıf görüyorum. Doğrusu ben kendim için istediğimi senin için de istemekteyim. Sakın iki kişiye dahi emir olma ve yetim malının velayetini de üzerine alma!”
• İbn-i Mâce (Edeb 6):“Allâh’ım! İki zayıf kimsenin; yetimle kadının hakkını yemekten herkesi şiddetle sakındırıyorum.”
• Buhârî (Vasâyâ 23) / Müslim (Îman 145):Hazret-i Nebî –صَلَّىاللّٰهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ birgün: “−Yedi helâk edici şeyden kaçının!” buyurdu. Sahâbîler: “−Ey Allâh’ın Rasûlü! Bunlar nelerdir?” diye sordular. Fahr-i Kâinât Efendimiz: “−Allâh’a ortak koşmak, sihir (büyü) yapmak, Allâh’ın (dokunulmasını) haram kıldığı bir canı haksız yere öldürmek, fâiz yemek, yetim malı yemek, savaş meydanından kaçmak, nâmuslu ve mâsum kadınlara zinâ isnâd etmektir.” buyurdu.

Hem ilahi kelam olan Kur’an-ı Kerim hem de Sevgili Peygamberimizin( صَلَّىاللّٰهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ )sünneti, yetim hakkını korunması gereken en kutsal emanetlerden biri saymıştır. Yetimlere merhametle yaklaşmak, mallarını haksızlıktan korumak ve eğitim ile bakımlarını üstlenmek hem dünyevi hem de ahirete yönelik en büyük ecir vesilelerindendir.