İslam’da Nezaket: Kur’ân-ı Kerîm’de Güzel Ahlâk, Saygı ve İncelikli Davranış

İslam’da Nezaket: Kur’ân-ı Kerîm’de Güzel Ahlâk, Saygı ve İncelikli Davranış

Giriş

Nezaket, insanın diğer insanlara karşı saygılı, anlayışlı, ölçülü ve incelikli davranmasıdır. İslam dini, güzel ahlâkı ve insanlarla iyi geçinmeyi imanın ve kulluk bilincinin önemli bir gereği olarak öğretir. Bir Müslüman yalnızca bireysel ibadetlerinde değil; konuşmasında, davranışlarında, insanlarla ilişkilerinde ve günlük hayatında da nezaketli olmalıdır.

Kur’ân-ı Kerîm’de insanlara güzel söz söylemek, öfkelenmemek, kibirlenmemek, bağışlayıcı olmak, kötülüğe iyilikle karşılık vermek ve başkalarının onurunu korumak hakkında birçok emir ve öğüt bulunmaktadır.

Nezaket, yalnızca güzel kelimeler kullanmak değildir. Aynı zamanda karşısındaki insanı incitmemek, küçümsememek, alay etmemek ve merhametli davranmaktır. Allah’ın razı olduğu güzel ahlâkın bir parçasıdır.

1. Güzel ve yumuşak davranmak

Âl-i İmrân Suresi, 159. Âyet

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللّٰهِ لِنْتَ لَهُمْۚ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلٖيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِى الْاَمْرِۚ فَاِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِۜ اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلٖينَ ﴿١٥٩﴾

Meali:

Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi. Artık sen onları affet. Onlar için Allah’tan bağışlama dile. İş konusunda onlarla müşavere et. Bir kere de karar verip azmettin mi, artık Allah’a tevekkül et, (ona dayanıp güven). Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever.

Bu âyet, nezaketin ve yumuşak huylu olmanın insanlar üzerindeki önemini açıkça ortaya koymaktadır. Kaba ve katı kalpli davranışlar insanların uzaklaşmasına sebep olur. Affetmek, bağışlanma dilemek ve istişare etmek ise güzel ahlâkın önemli özelliklerindendir.

2. İnsanlara güzel söz söylemek

İsrâ Suresi, 53. Âyet

وَقُلْ لِعِبَادٖى يَقُولُوا الَّتٖى هِىَ اَحْسَنُۜ اِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْۜ اِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلْاِنْسَانِ عَدُوًّا مُبٖينًا ﴿٥٣﴾

Meali:

Kullarıma söyle: Sözün en güzelini söylesinler. Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan insanın apaçık düşmanıdır.

Bu âyet, konuşurken kelimelerimizi dikkatli seçmemiz gerektiğini bildirir. İnsanlara karşı kırıcı, aşağılayıcı ve incitici ifadeler kullanmak yerine güzel, yapıcı ve gönül alıcı sözler söylemek gerekir.

3. Kibirlenmemek ve insanları küçümsememek

Lokmân Suresi, 18. Âyet

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِى الْاَرْضِ مَرَحًاۜ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ﴿١٨﴾

Meali:

Küçümseyerek insanlardan yüz çevirme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Çünkü Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez.

Lokmân Suresi, 19. Âyet

وَاقْصِدْ فٖى مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَۜ اِنَّ اَنْكَرَ الْاَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمٖيرِ ﴿١٩﴾

Meali:

Yürüyüşünde ölçülü ol, sesini alçalt. Çünkü seslerin en çirkini, eşeklerin sesidir.

Bu âyetlerde insanlara karşı kibirli davranmamak, onları küçümsememek, yürüyüşte ölçülü olmak ve konuşurken sesi yükseltmemek öğütlenmektedir. Nezaket, insanın hem davranışlarında hem de konuşma biçiminde kendini gösterir.

4. Alay etmemek, kötü lakap takmamak ve insanları incitmemek

Hucurât Suresi, 11. Âyet

يَٓا اَيُّهَا الَّذٖينَ اٰمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسٰٓى اَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَٓاءٌ مِنْ نِسَٓاءٍ عَسٰٓى اَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّۚ وَلَا تَلْمِزُٓوا اَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْاَلْقَابِۜ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْاٖيمَانِۚ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿١١﴾

Meali:

Ey iman edenler! Bir topluluk diğer bir toplulukla alay etmesin. Belki onlar kendilerinden daha iyidirler. Kadınlar da başka kadınlarla alay etmesinler. Belki onlar kendilerinden daha iyidirler. Birbirinizi ayıplamayın ve birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fâsıklıkla anılmak ne kötü bir isimdir! Kim de tövbe etmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir.

Bu âyet, insan onurunu korumanın ve nezaketli davranmanın önemini bildirir. Başkalarıyla alay etmek, kusurlarını ortaya dökmek, aşağılayıcı lakaplar takmak ve küçük düşürücü sözler söylemek yasaklanmıştır.

5. Gıybetten ve kötü zandan uzak durmak

Hucurât Suresi, 12. Âyet

يَٓا اَيُّهَا الَّذٖينَ اٰمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثٖيرًا مِنَ الظَّنِّۘ اِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ اِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًاۜ اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ اَخٖيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُۜ وَاتَّقُوا اللّٰهَۜ اِنَّ اللّٰهَ تَوَّابٌ رَحٖيمٌ ﴿١٢﴾

Meali:

Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurlarını araştırmayın. Biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin. Biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah tövbeyi çok kabul edendir, çok merhametlidir.

Bu âyet, nezaketin yalnızca insanların yüzüne karşı güzel davranmak olmadığını da gösterir. Bir insanın arkasından konuşmak, kusurlarını araştırmak ve hakkında kötü zan beslemek de güzel ahlâka aykırıdır.

6. Hikmetle ve güzel öğütle konuşmak

Nahl Suresi, 125. Âyet

اُدْعُ اِلٰى سَبٖيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتٖى هِىَ اَحْسَنُۜ اِنَّ رَبَّكَ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبٖيلِهٖ وَهُوَ اَعْلَمُ بِالْمُهْتَدٖينَ ﴿١٢٥﴾

Meali:

Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır. Onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.

Bu âyet, insanlara doğruyu anlatırken hikmetli, ölçülü ve güzel bir üslup kullanılması gerektiğini bildirir. Hakikati anlatmak, kaba ve kırıcı olmayı gerektirmez.

7. Kötülüğe iyilikle karşılık vermek

Fussilet Suresi, 34. Âyet

وَلَا تَسْتَوِى الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُۜ اِدْفَعْ بِالَّتٖى هِىَ اَحْسَنُ فَاِذَا الَّذٖى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَاَنَّهُ وَلِىٌّ حَمٖيمٌ ﴿٣٤﴾

Meali:

İyilikle kötülük bir olmaz. Sen kötülüğü en güzel olan davranışla sav. O zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki candan bir dost olur.

Bu âyet, kötülüğe kötülükle karşılık vermek yerine güzel davranışın tercih edilmesini öğütler. Güzel ahlâk ve nezaket, düşmanlıkların dostluğa dönüşmesine vesile olur.

8. Öfkeyi yenmek ve insanları affetmek

Âl-i İmrân Suresi, 134. Âyet

اَلَّذٖينَ يُنْفِقُونَ فِى السَّرَّٓاءِ وَالضَّرَّٓاءِ وَالْكَاظِمٖينَ الْغَيْظَ وَالْعَافٖينَ عَنِ النَّاسِۜ وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنٖينَ ﴿١٣٤﴾

Meali:

Onlar bollukta ve darlıkta Allah yolunda harcayanlar, öfkelerini yenenler ve insanları affedenlerdir. Allah, iyilik edenleri sever.

Bu âyet, öfkeye hâkim olmanın, affetmenin ve iyilikte bulunmanın Allah’ın sevdiği davranışlardan olduğunu bildirir.

9. Güzel sözün ve iyiliğin önemi

Bakara Suresi, 83. Âyet

وَاِذْ اَخَذْنَا مٖيثَاقَ بَنٖٓى اِسْرَٓاءٖيلَ لَا تَعْبُدُونَ اِلَّا اللّٰهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ اِحْسَانًا وَذِى الْقُرْبٰى وَالْيَتَامٰى وَالْمَسَاكٖينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَاَقٖيمُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتُوا الزَّكٰوةَۜ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ اِلَّا قَلٖيلًا مِنْكُمْ وَاَنْتُمْ مُعْرِضُونَ ﴿٨٣﴾

Meali:

Hani biz, İsrailoğullarından, “Allah’tan başkasına ibadet etmeyin, anne babaya, yakınlara, yetimlere ve yoksullara iyilik edin, insanlara güzel söz söyleyin, namazı kılın, zekâtı verin.” diye söz almıştık. Sonra pek azınız hariç, sözünüzden döndünüz ve hâlâ yüz çevirmektesiniz.

Bu âyet, insanlara güzel söz söylemenin Allah’ın emirleri arasında bulunduğunu göstermektedir. Anne babaya, akrabalara, yetimlere ve ihtiyaç sahiplerine iyilik etmek de güzel ahlâkın temel esaslarındandır.

Sonuç: Nezaket, güzel ahlâkın bir parçasıdır

Kur’ân-ı Kerîm’de bildirilen bu âyetler, nezaketin İslam ahlâkındaki yerini açıkça ortaya koymaktadır.

Bir Müslüman;

• İnsanlara karşı yumuşak huylu ve merhametli olmalıdır.
• Güzel ve kırıcı olmayan sözler söylemelidir.
• Kimseyi küçümsememeli, alay etmemeli ve aşağılamamalıdır.
• Kibirden ve kendini beğenmişlikten uzak durmalıdır.
• Öfkesini kontrol etmeli ve affedici olmalıdır.
• Başkalarının kusurlarını araştırmamalı ve gıybet etmemelidir.
• İnsanlara hikmetle ve güzel öğütle yaklaşmalıdır.
• Kötülüğe karşı imkânı ölçüsünde iyilikle karşılık vermelidir.

Nezaket, insanın yalnızca dış görünüşünde veya konuşma tarzında değil, kalbinde ve davranışlarında da kendini gösterir. Gerçek nezaket, insanlara değer vermek, onların haklarını gözetmek ve kimseyi incitmemeye gayret etmektir.

İslam’da güzel ahlâk, Allah’ın rızasını kazanma yolunda önemli bir yere sahiptir. Bu nedenle Müslüman, ailesine, komşularına, arkadaşlarına ve bütün insanlara karşı güzel davranmalı; sözleriyle ve davranışlarıyla örnek olmalıdır.

Nezaket, merhamet, tevazu, affedicilik ve güzel söz, Kur’ân-ı Kerîm’in öğrettiği güzel ahlâkın ayrılmaz parçalarıdır.