İslam’da Riya: Kur’ân-ı Kerîm Âyetleri Işığında Riyanın Tehlikesi

Riya, bir ibadeti veya iyiliği Allah’ın rızasını kazanmak için değil, insanların beğenisini, övgüsünü ve takdirini kazanmak amacıyla yapmaktır. İslam’da ibadetlerin temel amacı Allah’ın rızasını kazanmaktır. İnsanların görmesi, övmesi veya takdir etmesi için ibadet etmek ve iyilik yapmak, kişinin niyetini bozan tehlikeli davranışlardandır.

Kur’ân-ı Kerîm’de riya, gösteriş amacıyla yapılan ibadetler ve Allah’a karşı samimiyetin önemi hakkında açık uyarılar bulunmaktadır.

1. Riya Gösterenlerin Namazı

Mâûn Sûresi, 4-7. Âyetler

Arapça:

فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ ۝٤
الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ ۝٥
الَّذِينَ هُمْ يُرَاءُونَ ۝٦
وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ ۝٧

Meali:

“Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki, onlar namazlarını ciddiye almazlar. Onlar gösteriş yaparlar. En küçük bir yardımı bile esirgerler.”

Bu âyetlerde namazı ciddiye almayan, ibadetlerini gösteriş amacıyla yapan ve insanlara yardım etmeyen kimseler uyarılmaktadır. İbadetlerin yalnızca dış görünüşten ibaret kalmaması, samimiyetle ve Allah’ın rızası gözetilerek yerine getirilmesi gerekir.

2. İnsanlara Gösteriş İçin İbadet Etmek

Nisâ Sûresi, 142. Âyet

Arapça:

إِنَّ الْمُنَافِقِينَ يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خَادِعُهُمْ وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ قَامُوا كُسَالَىٰ يُرَاءُونَ النَّاسَ وَلَا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

Meali:

“Şüphesiz münafıklar Allah’a oyun etmeye kalkışıyorlar. Oysa Allah onların oyunlarını başlarına geçirecektir. Onlar namaza kalktıkları zaman üşenerek kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah’ı pek az anarlar.”

Bu âyet, ibadeti insanlara gösteriş amacıyla yapan münafıkların özelliklerinden birini açıklamaktadır. Namazın yalnızca insanlar görsün diye kılınması değil, Allah’a kulluk ve O’nun rızasını kazanma amacıyla kılınması gerekir.

3. Allah Yolunda Yapılan Harcamaları Başa Kakmak ve Gösteriş Yapmak

Bakara Sûresi, 264. Âyet

Arapça:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَىٰ كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۖ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا ۖ لَا يَقْدِرُونَ عَلَىٰ شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا ۗ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Meali:

“Ey iman edenler! Allah’a ve ahiret gününe inanmadığı hâlde insanlara gösteriş olsun diye malını harcayan kimse gibi, başa kakmak ve incitmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın. Böylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan ve maruz kaldığı şiddetli yağmurun kendisini çıplak hâlde bıraktığı bir kayanın durumu gibidir. Onlar kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah, kâfirler topluluğunu doğru yola iletmez.”

Bu âyet, yapılan iyiliklerin başa kakılmasını, insanları incitmek için kullanılmasını ve gösteriş amacıyla harcama yapılmasını yasaklayan önemli bir uyarıdır. Sadaka verirken amaç insanların övgüsünü kazanmak değil, Allah’ın rızasını gözetmek olmalıdır.

4. Allah’a İbadette Hiç Kimseyi Ortak Koşmamak

Kehf Sûresi, 110. Âyet

Arapça:

قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ ۖ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا

Meali:

“De ki: Ben de ancak sizin gibi bir insanım. Bana, ilâhınızın yalnızca bir tek ilâh olduğu vahyediliyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih amel işlesin ve Rabbine ibadette hiçbir şeyi ortak koşmasın.”

Bu âyet, salih amel işlemek ve ibadeti yalnızca Allah’a yöneltmek gerektiğini bildirmektedir. İbadetin Allah’ın rızası dışında insanların takdirini kazanmak için yapılması, kullukta samimiyet ilkesine aykırıdır.

5. İyiliği Açıklamak ve Gizlemek

Bakara Sûresi, 271. Âyet

Arapça:

إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ ۖ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ ۚ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meali:

“Sadakaları açıktan verirseniz ne güzel! Eğer onları gizleyerek yoksullara verirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızdan bir kısmının bağışlanmasına vesile olur. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”

Bu âyet, sadakanın açıktan verilmesinin de gizlice verilmesinin de mümkün olduğunu bildirmektedir. Gizlice vermek, gösterişten uzak durmak bakımından daha hayırlı olabilir. Bununla birlikte, açıktan yapılan her iyilik riya değildir. Esas olan, kişinin niyetinin Allah’ın rızasına yönelik olmasıdır.

6. İyilik Yaparken Allah’ın Rızasını Gözetmek

İnsan Sûresi, 8-9. Âyetler

Arapça:

وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا ۝٨

إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا ۝٩

Meali:

“Onlar, kendi canları çekmesine rağmen yemeği yoksula, yetime ve esire yedirirler.”

“Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz.”

Bu âyetler, Allah’ın razı olduğu kulların iyilik yaparken insanlardan karşılık ve teşekkür beklemediklerini bildirmektedir. Mümin, iyiliğini insanların övgüsüne bağlamaz; yaptığı iyiliğin karşılığını Allah’tan bekler.

7. İbadetlerde Samimiyet ve İhlas

Beyyine Sûresi, 5. Âyet

Arapça:

وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ ۚ وَذَٰلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ

Meali:

“Oysa onlar, dini yalnızca O’na özgü kılarak ve hanifler olarak Allah’a kulluk etmekle, namazı dosdoğru kılmakla ve zekâtı vermekle emrolunmuşlardı. İşte doğru din budur.”

Bu âyet, kulluğun temelinde ihlasın bulunduğunu göstermektedir. İhlas, ibadeti yalnızca Allah için yapmak ve O’nun rızasını esas almaktır. Mümin, namazında, duasında, sadakasında ve diğer salih amellerinde bu samimiyeti korumaya çalışır.

Sonuç: Amellerde Esas Olan Allah’ın Rızasıdır

Kur’ân-ı Kerîm, gösteriş amacıyla yapılan ibadetler konusunda müminleri uyarmakta ve Allah’a samimiyetle kulluk etmeyi emretmektedir. Riya, kişinin ibadetini ve iyiliğini insanların takdirine bağlamasıdır. İhlas ise Allah’ın rızasını temel hedef olarak görmektir.

Bir iyiliğin başkaları tarafından görülmesi tek başına riya anlamına gelmez. Bir insanın yaptığı iyiliği örnek olmak, başkalarını hayra teşvik etmek veya bir iyiliğin nasıl yapılacağını göstermek amacıyla açıklaması mümkündür. Burada belirleyici olan niyettir.

Mümin, namazını, duasını, sadakasını ve bütün salih amellerini Allah’ın rızasını kazanmak amacıyla yapmalıdır. İnsanların övgüsü geçicidir; asıl önemli olan Allah’ın hoşnutluğunu kazanmaktır. Bu nedenle kişi, yaptığı iyiliklerde niyetini gözden geçirmeli, gösterişten uzak durmalı ve ibadetlerinde ihlası korumaya gayret etmelidir.