Müteşâbih Nedir?

Müteşâbih Nedir?

Müteşâbih, Arapça kökenli bir kelime olup sözlük anlamıyla “birbirine benzeyen, benzerlik taşıyan” demektir. İslamî terim olarak ise, özellikle Kur’ân-ı Kerîm‘de anlamı kapalı, birden fazla yoruma açık veya tam olarak mahiyeti kavranamayan âyetleri ifade eder. Karşıtı muhkem âyetlerdir; bunlar anlamı açık, kesin ve net olan âyetlerdir.

Kur’ân-ı Kerîm’e Göre Müteşâbih

Kur’ân’da müteşâbih kavramı doğrudan Âl-i İmrân Suresi 7. âyet‘te geçer:

“Sana Kitab’ı indiren O’dur. Onun bazı âyetleri muhkemdir ki, bunlar Kitab’ın anasıdır. Diğerleri de müteşâbihtir. Kalplerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak ve te’vil etmek için müteşâbih olanların peşine düşerler. Hâlbuki onun te’vilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşenler ise: ‘Biz ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır’ derler. Bunu ancak akıl sahipleri düşünür.”

Bu âyetten anlaşıldığı üzere:

• Muhkem âyetler: Kitab’ın esasıdır; hükümler, inanç esasları, helal-haram gibi konular açıkça belirtilir.
• Müteşâbih âyetler: Anlamı kapalıdır; fitne çıkarmak isteyenler bunları kendi arzularına göre yorumlamaya çalışır.
• İlimde râsih (derinleşmiş) âlimler, bunları Allah’a havale eder ve “Hepsi Rabbimizdendir” diyerek iman eder.

Müteşâbih âyet örnekleri:

• Sure başındaki hurûf-u mukattaa (Elif-Lâm-Mîm, Yâsîn, Tâ-Hâ gibi harfler): Mahiyeti tam bilinmez.
• Allah’ın sıfatlarıyla ilgili ifadeler: “Allah’ın eli” (yed), “Arş’a istivâ etmesi” gibi. Bunlar zahirî (görünüşteki) anlamda mecazdır; Allah mekândan münezzehtir.
• Kıyamet alâmetleri, cennet-cehennem tasvirleri gibi insanın tam kavrayamayacağı konular.

Bu âyetlerin hikmeti: Kulları imtihan etmek, ilim sahiplerini teşvik etmek, Kur’ân’ın derinliğini göstermek ve fitnecileri ortaya çıkarmaktır.

Hadislere Göre Müteşâbih

Hadislerde de benzer şekilde müteşâbih ifadeler bulunur. Bunlar, âyetlerdeki gibi zahirî anlamı teşbih (benzetme) çağrıştıran veya kapalı olan rivayetlerdir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.), bazı hadislerinde mecazî ifadeler kullanmıştır.

Müteşâbih hadis örnekleri:

• “Allah gecenin son üçte birinde dünya semasına iner…” (Buhârî, Müslim): Burada “iniş” rahmetin inişi anlamındadır; hareket ve mekân değildir.
• “Allah Âdem’i kendi suretinde yarattı” (Buhârî): Allah’a benzetme değil, bazı âlimlere göre “kendi zatına mahsus bir surette” anlamındadır.

Hadis âlimleri, müteşâbih hadisleri muhkem âyetler ve sahih rivayetlerle yorumlar. Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bir hadiste, müteşâbihlerin peşine düşenlerden sakınmayı emretmiştir (Buhârî).

Ehl-i Sünnet yaklaşımı: Müteşâbih âyet ve hadisleri zahirî anlamda almamak (teşbih ve tecsîmden kaçınmak), Allah’a lâyık mânâ vermek veya keyfiyetini bilmeden iman etmek esastır. Selef âlimleri genellikle tefvîz (Allah’a havale) yolunu, halef âlimleri ise uygun te’vîl yolunu tercih etmiştir.

Sonuç olarak, müteşâbihler Kur’ân ve hadislerin derinliğini gösterir; imanımızı kuvvetlendirir ve bizi ilme yöneltir.