İlim Çeşitleri

Huruf İlmi (İlmü’l-Hurûf)
Harflerin gizli anlamlarını, bâtınî mânalarını ve ebced sayı değerlerini araştıran ilimdir. Harflerin tabiat unsurlarıyla (ateş, su, hava, toprak) ilişkisi kurulur; harflerin belirli özellikler taşıdığı ve bunlarla tesir yaratılabileceği kabul edilir. İslâmî literatürde ulûm-i garîbe (gizli ilimler) arasında yer alır, bazı mutasavvıflar tarafından ele alınmıştır. Harflerin kozmik şifreler olarak görüldüğü eski geleneklerden etkilenmiştir.

İlmi Havas (Havas İlmi)
Nesnelerin, harflerin, kelimelerin ve duaların gizli özelliklerini (hassalarını) tanıma ve bunlardan faydalanma ilmidir. Esmâ-i hüsnâ, ayetler ve kutsal metinlerin özel hassalarından yararlanmayı içerir. Okumak (ilm-i havas), yazmak (nîrâncât) gibi yöntemlerle uygulanır. Riyâzat, zikir ve takva ile bu hassalara ulaşılabileceği kabul edilir. Nesnelerin tabii gizli niteliklerini konu edinir.

İlmi Cifr (Cefr / Cifir İlmi)
Harflere ebced hesabı uygulanarak ayet, hadis veya sözlerden rakamlar ve tarihler çıkarma ilmidir. Harflerin sayı değerleriyle kelimelerden anlamlar türetme yöntemine dayanır. Hz. Ali’ye nisbet edilen eserlerle ilişkilendirilir. Ebced sistemi temel araçtır ve harf-rakam ilişkisini sistematik hale getirir. Ulûm-i garîbe içinde incelikli bir dal olarak görülür.

İlmi Ledün (Ledünnî İlim)
Allah katından doğrudan, vasıtasız olarak lütfedilen vehbî (hediye) bir ilimdir. Olayların iç yüzünü, hikmetlerini ve bâtınî sırlarını kavrama yeteneğidir. Kur’ân’da Hz. Hızır’a verilen ilimle (Kehf Suresi 65) ilişkilendirilir. Akıl, duyular veya çalışmayla (kesbî) elde edilen ilimden ayrılır; ilham ve mârifet yoluyla hibe edildiği söylenir. Tasavvufta bâtın ilmiyle yakından bağlantılıdır.

İlmi Vefk
Harf, sayı, kelime veya esmâ-i hüsnânın belirli geometrik düzenlerde (kare, dikdörtgen vb.) yerleştirilerek tılsım veya muska hazırlanması yöntemidir. Huruf ve havas ilmi içinde yer alır. Düzenin özel bir uyum (vefk) taşıdığı ve buna göre tesir oluşturduğu kabul edilir. Yazım kurallarına göre yapılır.

Ebced Hesabı
Arap harflerine sayı değerleri atfederek (elif=1, be=2 vb.) kelimelerden rakam çıkarma sistemidir. Cifr ve huruf ilminin temel araçlarından biridir. Kelimelerin sayısal karşılıklarını hesaplamada kullanılır.

Nîrâncât
Havas ilmi kapsamında yazılı dualar, formüller ve tılsımlarla etki yaratma yöntemidir. Harf, isim veya ayetlerin özel şekilde yazılmasıyla nesnelerin gizli özellikleri ortaya çıkmasıdır.

Bu ilimler geleneksel İslâmî kaynaklarda (tasavvuf, ulûm-i garîbe) geçen, harf, rakam, esma ve nesne hassalarına dayalı konulardır. Bazıları kesbî (çalışmayla), bazıları vehbî (Allah vergisi) kabul edilir.