İslam’da Miras Paylaşımı: Kur’ân-ı Kerîm ve Hadis-i Şeriflerden Örnekli Bir Bakış

İslam’da Miras Paylaşımı: Kur’ân-ı Kerîm ve Hadis-i Şeriflerden Örnekli Bir Bakış

İslam, miras hukukunu en detaylı ve adaletli şekilde düzenleyen dinlerden biridir. Cahiliye döneminde kadınların mirastan tamamen mahrum bırakıldığı, hatta bazı durumlarda mirasçılar tarafından zorla evlendirilip mallarına el konulduğu bir toplumda, Kur’ân-ı Kerîm kadınlara da miras hakkı tanımış ve sistematik bir paylaşım düzeni getirmiştir.

Kur’ân-ı Kerîm’deki Temel Miras Ayetleri (Nisâ Sûresi)

Allah Teâlâ, Nisâ Sûresi’nde miras hükümlerini çok açık ve kesin bir şekilde beyan buyurmuştur:

Nisâ Sûresi 7. Ayet
لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا
Meâl: “Ana babadan ve yakınlardan geriye kalan malda erkeklere de pay vardır, kadınlara da pay vardır. Az olsun çok olsun, (Allah tarafından) farz kılınmış bir paydır.”

Bu âyet, İslam öncesi dönemde kadınların mirastan tamamen mahrum bırakılmasını kaldıran devrim niteliğinde bir hükümdür.

Nisâ Sûresi 11. Ayet (En temel miras paylaşım kuralı)
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ…
Meâl: “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe kadının payının iki katı (miras vermenizi) tavsiye eder. (Çocuklar) ikiden fazla kadın (kız) iseler, geriye bırakılanın üçte ikisi onlarındır. Eğer (kız) bir tek ise yarısı onundur…”

Örnek 1: Bir adam vefat ettiğinde geride 1 oğul ve 1 kız çocuğu bırakmış olsun.
→ Erkek evlat 2/3 pay alır
→ Kız evlat 1/3 pay alır
(Toplam 3 pay → erkek 2 pay, kız 1 pay)

Örnek 2: Geride sadece 3 kız çocuk kalmış olsun.
→ 3 kız birlikte mirasın 2/3’ünü alır (kalan 1/3 başka vârislere göre değişir)

Nisâ Sûresi 12. Ayet (Eşler ve kardeşler hakkında)
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ…
Meâl: “Eşlerinizin çocukları yoksa bıraktıklarının yarısı sizedir. Çocukları varsa bıraktıklarının dörtte biri sizedir… (Bu taksim) vasiyetin yerine getirilmesinden ve borçların ödenmesinden sonradır.”

Örnek 3: Kadın vefat ettiğinde geride kocası ve çocuğu varsa:
→ Koca mirasın 1/4‘ünü alır
→ Kalan 3/4 çocuklar arasında paylaşılır (erkek 2, kız 1 oranında)

Nisâ Sûresi 176. Ayet (Kelâle durumu – çocuksuz ve babasız vefat)
…إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ…
Meâl: “Senden fetva isterler. De ki: Allah size, çocuğu ve babası olmayanın (kelâle) mirası hakkında şöyle açıklar: Eğer ölenin kız kardeşi varsa bıraktığının yarısı onundur…”

Hadis-i Şeriflerden Miras Konusundaki Önemli İlkeler

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) miras konusunda çok hassas davranmış ve şu temel prensipleri vurgulamıştır:

1. Borç ve vasiyet önceliği
   “Bir müminin vasiyeti yazılmış olmadıkça geceyi geçirmesi caiz olmaz.” (Buhârî, Vasâyâ 1)
   → Vefattan sonra önce borçlar ödenir, sonra vasiyet (en fazla malın 1/3’ü) yerine getirilir, kalan mal mirasçılara paylaştırılır.
2. Vasiyetin vârislere yapılması yasak
   “Allah her hak sahibine hakkını (payını) vermiştir. Artık vârise vasiyet yoktur.” (Ebû Dâvûd, Vesâyâ 6 – sahih)
   → Vâris olan çocuklara, eşe, anneye-babaya vs. vasiyet yapılamaz. Vasiyet ancak vâris olmayanlara yapılabilir.
3. Adalet ve hakkaniyet vurgusu
   Hz. Ali (r.a) rivayet eder:
   “Rasûlullah (s.a.v) buyurdu: ‘Kim vârislerini eşit olarak vasiyet etmezse kıyamet günü Allah katında kötü bir yerde olur.'” (İbn Mâce, Vesâyâ 5 – hasen)

Sonuç: Miras, Allah’ın Adaletinin Bir Tecellisidir

Miras hükümleri, Nisâ Sûresi 13-14. âyetlerde çok net bir şekilde şöyle bağlanır:

“Bunlar Allah’ın koyduğu sınırlardır. Kim Allah’a ve Peygamberine itaat ederse, Allah onu altından ırmaklar akan cennetlere koyar… Kim de Allah’a ve Peygamberine isyan eder ve O’nun koyduğu sınırları aşarsa, Allah onu ebedî kalacağı cehenneme koyar…”

Miras paylaşımı sadece maddi bir mesele değil, aynı zamanda iman, itaat ve adalet sınavıdır. Erkeğin payının kızın payının iki katı olması, erkeklerin nafaka, evlendirme, aile geçindirme gibi çok daha ağır sorumluluklarına işaret eder. Allah’ın ilmi ve hikmeti bizim kısa aklımızın çok üstündedir.

Allah bizlere Kur’ân ve Sünnet ışığında mirasımızı hakkıyla paylaştırmayı, hakkımızı yememeyi ve hak yememeyi nasip etsin. Âmin.